Ruim vijf maanden na de gemeenteraadsverkiezingen zijn er nog altijd gemeenten zonder nieuw college. In juli telde Binnenlands Bestuur zestien gemeenten waar de formatie nog liep; eind augustus waren dat er veertien. Dat is uitzonderlijk lang. De gemiddelde formatie duurde in 2006 nog 38 dagen, in 2018 waren dat er 64 en in 2022 gemiddeld 83. Dit jaar gaat het gemiddelde richting de 90 dagen.
Waarom kost het steeds meer tijd om een college te vormen?
Een voor de hand liggende verklaring is de versplintering van de gemeenteraad. Waar een gemiddelde raad twintig jaar geleden ongeveer zes fracties telde, waren dat er in 2022 al acht. In 2026 zijn er minstens twintig gemeenten met meer dan twaalf fracties. Voor een meerderheid zijn daardoor vaker vier of meer partijen nodig.
Maar dat is niet het hele verhaal. De fragmentatie nam bij deze verkiezingen zelfs iets af, mede door de fusie van PvdA en GroenLinks. Tegelijkertijd zijn de politieke verhoudingen ingewikkelder geworden. Partijen sluiten samenwerking met bepaalde andere partijen uit en tegenstellingen uit de landelijke politiek lijken ook lokaal vaker een rol te spelen.
Van achterkamertje naar formatieproces
Er is nog iets veranderd. De lokale formatie zelf is professioneler geworden.
Een duidingsdebat na de verkiezingen, een verkenner, daarna een informateur en soms nog een formateur: in steeds meer gemeenten is het inmiddels onderdeel van het proces. Ook worden inwoners vaker geïnformeerd of betrokken en wordt meer tijd genomen om afspraken over samenwerking en bestuurscultuur te maken. Dat kost tijd. En juist daarover lopen de meningen uiteen.
Onderzoeker Peter Castenmiller vraagt zich af of gemeenten niet zijn doorgeschoten in het optuigen van uitgebreide formatieprocessen. Een verkenner die weken aan het werk is om uiteindelijk bij een voor de hand liggende coalitie uit te komen, maakt een formatie niet per definitie beter.
John Bijl van het Periklesinstituut kijkt daar anders naar. Volgens hem horen langere formaties juist bij een lokale democratie die volwassen wordt. Als politieke verhoudingen ingewikkelder worden, is het niet vreemd dat ook het proces om tot een werkbare samenwerking te komen meer aandacht krijgt.
Snel is niet automatisch beter
Daarmee wordt de interessantste vraag misschien niet hoe snel een college er staat, maar wat er in die tijd gebeurt.
Een coalitie die binnen enkele weken tot stand komt, kan uitstekend functioneren. Maar een lange formatie hoeft op zichzelf ook geen teken van bestuurlijke problemen te zijn. Als extra tijd wordt gebruikt om verschillen uit te spreken, afspraken te maken over samenwerking en te onderzoeken of partijen elkaar daadwerkelijk vertrouwen, kan die tijd zich later terugbetalen.
Anders wordt het wanneer een formatie vooral blijft steken in nieuwe verkenningen, mislukte onderhandelingsrondes en onderling wantrouwen. Dan heeft de duur wel degelijk gevolgen. Het oude college blijft ondertussen demissionair besturen en belangrijke politieke keuzes kunnen blijven liggen.
En er is nog een praktisch verschil met Den Haag. Lokale politici formeren meestal niet fulltime. Raadsleden, onderhandelaars en soms ook informateurs doen dit naast hun gewone werk. Voormalig Tweede Kamerlid Kees van der Staaij schatte dat hij als formateur in Zuidplas 90 tot 100 uur aan de formatie besteedde. Veel daarvan gebeurde ’s avonds en in het weekend.
Wat zegt 90 dagen eigenlijk?
De steeds langere formatieduur vertelt daarom misschien vooral iets over hoe het lokaal bestuur is veranderd. Meer partijen moeten elkaar vinden, politieke tegenstellingen zijn scherper geworden en tegelijkertijd stellen we hogere eisen aan de manier waarop een nieuw bestuur tot stand komt.
Dat maakt drie maanden formeren niet vanzelfsprekend goed of slecht. Maar na 160 dagen wordt de vraag wel steeds relevanter wat die extra tijd oplevert. Want uiteindelijk wordt een formatie niet beoordeeld op de zorgvuldigheid van het proces, maar op het college dat eruit voortkomt en de vraag of dat college vervolgens vier jaar met elkaar verder kan.
Bronnen: Binnenlands Bestuur, “Recordaantal gemeenten nog niet klaar met formatie”, 22 juli 2026; Binnenlands Bestuur, “Waarom lokale formaties zolang duren”, 5 juni 2026; De Collegetafel, “Formatie colleges 2026 langer dan in 2022”, 29 juli 2026; Reformatorisch Dagblad, “Veertien gemeenten hebben nog steeds geen nieuw college, en volgens deze experts is dat goed nieuws”, 25 augustus 2026.
